News Highlights
Manatu Melie to'uako Sangato Petelo Sanele Ko e 'amanaki ko 'eni ke fakamanatua 'a e siupeli koula 'o e Kolisi Sanele 'i Kelana 'oku to e fakamanatu ...Readmore


School
Me'a'ofa 'a Apifo'ou mo e 'u Ako Katolika Ko ha ngaahi ‘ata ‘ena mei he foaki me’a’ofa ‘a ‘Apifo’ou mo e ngaahi ako Katolika ki he Tama Tu’i ko Siaosi Tupou V. ...Readmore


Catholic World-wide
ADDRESS OF HIS HOLINESS BENEDICT XVI ... ADDRESS OF HIS HOLINESS BENEDICT XVI TO THE FRANCISCAN FAMILY ...Readmore


Komiti Ngaue Vahaope
Falelotu Malia (Tupu) 'Imakulata 'Oku ho'ata mai 'e he Falelotu Faka-'Epikopo ni 'a e faifio 'i he 'akiteki pe sipinga tufunga ...Readmore

Home arrow Dictionary arrow Kau Patele Falanise mo Tu'i Tonga Laufilitonga
Kau Patele Falanise mo Tu'i Tonga Laufilitonga PDF Print E-mail
Written by Komiti Vahaope   

(Langi Tu'ofefafa mo e koluse 'i hono funga, ko e telio'anga 'o Tu'i Tonga Laufilitonga).

'Oku 'asi mei he hake 'a e lotu 'a hono fakahaofi 'a e faiva 'e he kau Patele Falanise. Pea kau ki heni mo e tali ko ia 'e he mafai 'o e Tu'i Tonga fakamuimui 'o Kauhala'uta, Laufilitonga, 'a e lotu Katolika 'i he 1851.

 

Ko e fu'u mafai lahi foki 'eni, pea 'alu fakataha mo e tau'ataina fakaako mo faka-'Iulope 'a e kau Patele Falanise 'i he taki 'a Bishop J.P. Pompallier he 1837, mo e tali 'o e lotu he 1842. Ne nau hanga ai, fakataha mo Tu'i Laufilitonga he'ene tafoki ki he lotu Katolika he 1851, pea mo e hou'eiki Lapaha (Mu'a), 'o malu'i 'a e ngaahi faiva mo e hiva tukufonua 'a kitautolu mei ono'aho, 'o lava ke kei tolonga mai.

Pea 'oku kau foki heni mo e ngaahi tukufakaholo 'a Tonga ki hotau anga fakafonua pea mo e hisitolia, ne malu ko e ngaue ma'ongo'onga ko'eni. Pea ne tupu mei heni 'a e vahevahe ko ia 'i he kau fa'u hisitolia, 'o nau pehe, ne ai e hisitolia ne tohi fakakauhala'uta, 'a ia ne makatu'unga he 'ilo mo e fakamatala 'a e kau Patele Falanise pea mo e kau Sina'e mo e Falefa 'a Laufilitonga, pea pehe mo e histolia ne tohi fakakauhalalalo, 'ai ia ne makatu'unga 'i he tohi mo e fakamatala 'a e kau Misinale Uesiliana pea mo e hou'eiki 'o Ha'a Tu'i Kanokupolu 'i Hihifo mo Nuku'alofa 'o Tongatapu.

Ne kau 'a e ngaahi faiva hange ko e Metu'upaki, 'Otuhaka mo e Po Faha'i Ula he tolonga mai ki he 'aho ni, ko e ngaue tefito 'a e kau Patele Falanise pea mo Laufilitonga. Ne ai pe ngaahi faiva ne mole, hange ko e Me'elaufola mo e Tau'a'alo. Ne me'a'i pe foki he kau Faifekau ni 'a e malie mo e faka'ofo'ofa faka'aati 'o e ngaahi faiva ni mo honau ngaahi hiva, pea ko e 'uhinga tefito ia 'e taha ne fai ai hono fakahaofi.

Ne mahu'inga'ia pe foki 'a e kau Faifekau ni ia he ngaahi faiva motu'a ni, pea kau atu ki ai mo e ngaahi tufunga tukufakaholo, hange ko e tufunga ta maka, 'a ia ne fakafotunga mai 'i hono langa ko ia 'o e ngaahi 'Otu Langi. Pea ne kau foki heni 'enau hanga, fakataha mo e hou'eiki 'o Mu'a, 'o poupoua 'a e mahu'inga 'o e ngaahi Langi, pea pehe mo hono langa ko ia 'a e ngaahi Falelotu Maka, hange ko e Fale Sangato Mikaele, 'a ia ne kamata langa he 1894 'o toki 'osi ki he 1921 (ko e ta 'ena 'o e Falelotu Sangato Mikaele 'oku 'asi atu).

Image

Ko e ngaahi ngaue mahu'inga ko 'eni 'a e kau Faifekau Falanise mo Tu'i Tonga Laufilitonga, mo e hou'eiki 'o Mu'a, 'oku totonu ke fakamahu'inga'i mo fakalangilangi'i makehe, hange 'oku mau 'oatu ko 'eni. He na'e lahi 'a e ngaahi faiva, ngaue fakatufunga mo e talatukufakaholo 'a e kakai Tonga ne tonu ke mole 'aupito, ka ne ta'unga 'a e kau Patele ni mo Laufilitonga mo hono hoa (Moheofo) ko Luseane Halaevalu Mata'aho (tuofefine 'o Taufa'ahau Tupou I), pea pehe ki hona 'alo ko ia ko Nopele Kalaniuvalu Mahanga pea mo hono hoa ko 'Ungatea (Kioa), pea mo 'ena fanau ko Sioeli Pangia, pea mo Leafa Langi ne husepaniti kia Nopele Fotofili mei Niua.

 

Ko e Langi Tu'ofefafa 'ena mo e koluse lahi 'i hono funga, ko e faka'ilonga mo e fakamantu ia 'o e telio'anga mo e toka'anga 'o e Tu'i Tonga fakamuimui, Laufilitonga, mei he laine Tu'i motu'a 'o Tonga mei Kauhala'uta, 'a ia na'a nau kolomu'a 'i Lapaha 'o Mu'a 'i ha ngaahi senituli lahi, 'o kamata nai mei he senituli 12 kimui 'ia Kilisito, lolotonga 'enau kei Pule'anga Hau. Ne toki hiki foki 'a e kolomu'a ki Nuku'alofa he 'osi 'a e 'ikuna kafakafa ko ia 'a Taufa'ahau (Tupou I) mei he laine Tu'i 'o e Ha'a Tu'i Kanokupolu mei Hihifo.  Ne tali 'e Laufilitonga 'a e lotu Katolika he 1851, pea ne ne hala 'i he 1865 lolotonga 'oku ne kei Katolika pe. Ko Langi Tu'ofefafa 'a e taha 'o e ngaahi Langi motu'a mo lalahi 'o e Ha'a Tu'i Tonga talu mei mu'a. 'Oku fakafuofua ki he Langi 'e uongofulu tupu fakakatoa 'i Mu'a 'o Ha'a Tui Tonga, talu mei hono Kuonga Pule'anga Hau.

 
< Prev   Next >

volunteer1.gif

 

 

 

scholarshipfrontimage.jpg

 

scholarshipidonation.jpg

<
 

Warning: Unknown: open(/home/users/web/b2606/nf.voiceoftonga/public_html/cgi-bin/tmp/sess_9e15f41caafbf7619cf8e6f208b01886, O_RDWR) failed: No such file or directory (2) in Unknown on line 0

Warning: Unknown: Failed to write session data (files). Please verify that the current setting of session.save_path is correct (/home/users/web/b2606/nf.voiceoftonga/public_html/cgi-bin/tmp) in Unknown on line 0